Geld en groen zijn in de beleving vaak elkaars tegenpolen. Des te opmerkelijker is het dat het prachtige MRA-landschap door de eeuwen vooral gevormd is door verdienmodellen, zo blijkt uit een schitterend narratief van Marinke Steenhuis, kwartiermaker van het Programma Landschap van de Metropoolregio Amsterdam. “Landschap als verdienmodel klinkt wellicht wat hard en niet echt romantisch, maar zo is het landschap door de eeuwen heen altijd geweest.”

Landschap gaat in de MRA over mensen, benadrukte Marinke Steenhuis, architectuurhistoricus en oprichter van adviesbureau SteenhuisMeurs. “Mensen hebben het landschap gevormd en hedendaagse ingrepen raken mensen die er nu wonen en werken.”

Allerheiligenvloed
Om haar woorden te staven, heeft ze een zoektocht naar het verleden gedaan. Opmerkelijke uitkomst is dat geld verdienen de motor vormde achter de belangrijkste landschappelijke ingrepen. “Als eerste was er de vaareconomie, al het vervoer ging over water, met als verdienmodel tolheffing.” Dat veranderde door de Allerheiligenvloed van 1170. “Die heeft gezorgd voor een duindoorbraak bij Vlieland, waardoor de Zuiderzee ontstond en Amsterdam een verbinding kreeg met de Noordzee.” Dit vormde de bron van de rijkdom die de stad door de eeuwen heen ten deel viel. Een eerste versnelling in het verdienmodel zijn de dijken en polderbesturen. “Duizenden kilometers dijk werden aangelegd. Het nieuwe landschap was zo uniek dat het geschilderd werd. Het landschap kon zich ook op deze manier verzilveren.” Een ander verdienmodel is de vervening tussen 1100-1900. “Turfschip na turfschip voer eeuwenlang naar de steden om de huizen te verwarmen. Dat liep soms uit de hand. Er ontstonden grote meren en het was een vrijplaats voor gespuis, de watergeuzen.”

Melkwinningsgebied
De gestage groei van met name Amsterdam zorgde voor de opkomst van weer een nieuwe economische drager: het Amsterdamse melkwinningsgebied. “Het landschap ging meer en meer voorzien in de behoeftes van de steden. Zo hadden de mensen melk nodig.” Een volgende verdienmodel diende zich aan met de komst van de watermolens. “De droogmakerijen ontstonden, een ontwikkeling die samenging met de opkomst van buitenplaatsen. De Haarlemmermeer is overigens met stoom drooggemalen, want de technische ontwikkeling ging door.”

Al snel steeg het belang van kaasproductie in een tweede ring om Amsterdam, waar de afstand tot de stad iets groter is. Het volgende verdienmodel, net als de andere nog steeds herkenbaar in het landschap, is de sierteelt. “De opkomst hiervan vormde de basis voor de hedendaagse veilingen.” Rond ‘s Graveland ontstonden zandwinplaatsen ten behoeve van de uitbreiding van de grachtengordel. “Deze ontwikkeling ging samen met de opkomst van de pachtboerderij. We zijn goed in werk met werk maken.” Ook de trekvaarten zorgde voor een versnelling van al deze ontwikkelingen.

Landschap als wapen
Het landschap, zoals overal ter wereld blijkt, kan ook een wapen zijn. Uniek is echter de ligging onder zeeniveau van het MRA-landschap. “De Stelling van Amsterdam werd aangelegd om in geval van oorlogsdreiging de laaggelegen gronden onder water te zetten. “Dit gebeurde in een wijde ring om Amsterdam zodat bij beleg de voedselproductie voort kon worden gezet.” Daarna volgde de aanleg van kanalen  en de ontginning van de duinen in combinatie met waterwinning. Niet veel later dienden de spoorlijnen zich aan. “Deze vormen de basis voor het verdienmodel forensisme.”

Goedkope arbeid diende zich eveneens aan en luidde de opkomst in van fabrieken en ‘tuigdorpen’. Om alles in de hand te houden, was steeds meer overheidssturing nodig, met inbegrip van eerste pogingen tot samenhang op MRA-schaal. Relatieve nieuwe verdienmodellen die volgden zijn het landschap als vestigingsklimaat, wat samen ging met de aanleg van snelwegen en luchthavens, duinreservaten en openluchtrecreatie.

Laatste opvallende stap in deze lange reeks vormde de drooglegging van Flevoland. “In de aanleg van dit staatslandschap zijn alle geleerde lessen uit het verleden in de praktijk gebracht.” Dit heeft mooie landschappelijke elementen opgeleverd, waaronder de Oostvaardersplassen.

Strak plan
Volgens Steenhuis stellen de uitdagingen waar de MRA nu voor staat de houdbaarheid van het historische landschap danig op de proef. “Ik ben een optimist, maar de nieuwe uitdagingen vragen om een ander ruimtebeslag. Neem de energietransitie en de grote woningbouwopgave. Compenseer de plekken waar dit alles wordt uitgestort via investeringen elders in het landschap. Alleen dán kun je wellicht meer afgewogen keuzes maken. Dat is eigenlijk de missie van mijn verhaal. Ga werken aan een strak plan.”

Marike Steenhuis: “Ik ben een optimist, maar de nieuwe uitdagingen vragen om een ander ruimtebeslag”